عقل و جهل

 

  

 

عقل و جهل

 

عليرضا فلاحي 

 

اگر در هر موضوعی بین دانشمندان و فلاسفه و صاحبان مکاتب گوناگون و همه اقشار و طبقات مردم اختلاف نظر باشد، دراینکه عقل یا خرد پایه اصلی زندگی سعادت مندانه بشری است هیچ اختلافی وجود ندارد ، اسلام و قران کریم پایه اصلی استدلالهای خود را برای توجیه بشر و هدایت وی به سعادت دنیا و آخرت عقل قرار داده است   (1)، دهها آیه قرآن کریم و صدها حدیث از کتب معتبر حدیثی گویای این امر است ، برای نمونه در این رابطه حدیثی را از اولین بخش از اولین جلد کتاب شریف کافی که گویای اهمیت فوق العاده عنصر عقل در جهان هستی و آفرینش و زندگی ابناء بشر و همچنین ارزش آن از دیدگاه اسلام و امامان اهل بیت عصمت (ع) بوده و نیز راهنمایی مطمین  در تبیین عقل نظری و عقل عملی و اخلاق عملی است بیان می کنیم ، این حدیث ضمن دارا بودن زنجیره حدیثی کاملی از کلینی تا ابی عبدالله (امام صادق)(ع) ، واجد متنی(2) گویاست که مخاطب را به راحتی در فضای حدیث و عناوین مورد نظر امام(ع) قرار می دهد، گرچه عزیزان در شرح آن میتوانند به کتبی که در این مورد منتشر شده اند    (3) مراجعه نمایند:

 

 عن عدة من اصحابنا، عن احمد بن محمد، عن على بن حديد، عن سماعة بن مهران ، قال : ((كنت عند ابى عبدالله عليه السلام و عنده جماعة من مواليه فجرى ذكر العقل و الجهل ، فقال ابو عبدالله عليه السلام : اعرفوا العقل و جنده و الجهل و جنده تهتدوا. قال سماعة : فقلت : جعلت فداك لا نعرف الا ما عرفتنا، فقال ابو عبدالله عليه السلام : ان الله خلق العقل و هو اول خلق من الروحانيين عن يمين العرش من نوره فقال له : ادبر فادبر، ثم قال له : اقبل فاقبل ، فقال الله تعالى : خلقتك خلقا عظيما، و كرمتك على جميع خلقى . قال : ثم خلق الجهل من البحر الاجاج ظلمانيا، فقال له : ادبر فادبر، ثم قال له : اقبل فلم يقبل ، فقال له : استكبرت فلعنه ، ثم جعل للعقل خمسة و سبعين جندا، فلما راى الجهل ما اكرم الله به العقل و ما اعطاه اضمر له العداوة ، فقال الجهل : يا رب ، هذا خلق مثلى خلقته و كرمته و قويته ، و انا ضده و لاقوة لى به فاعطنى من الجند مثل ما اعطيته . فقال : نعم ، فان عصيت بعد ذلك اخرجتك و جندك من رحمتى . قال : قد رضيت . فاعطاه خمسة و سبعين جندا، فكان مما اعطى العقل من الخمسة و سبعين الجند:

حدیث 14 – گروهی از یاران ما از احمد ابن محمد از علی بن حدید از سماعه بن مهران ( نقل کرده اند ) که گفت: نزد ابی عبدالله ( امام صادق ) علیه السلام بودم و در نزد وی گروهی از دوستانش جمع بودند.( که در آن جلسه ) بحث عقل و جهل مطرح گردید  ، ابوعبدالله عليه السلام گفت: عقل و لشكر او و جهل و لشكر او را بشناسيد تا هدايت شويد.
سماعه گفت ، من گفتم : فداى تو گردم ما چيزى نمى شناسيم مگر آنچه را كه تو به ما بشناسانى.
آن حضرت گفت: همانا خداى تعالى آفريد عقل را - و آن اول آفرینش از  روحانیّین است - از طرف راست عرش از نور خود، پس به او گفت : رو برگردان ، او رو برگردانيد. پس از آن به او گفت : روى بياور، روى آورد. فرمود خداى تعالى : آفريدم تو را آفريده بزرگى و ارزشمندی دادم تو را بر جميع مخلوقات خود.
گفت ابو عبدالله عليه السلام: پس از آن خلق فرمود جهل را از درياى شور تلخ تاريك ، پس گفت به او: پشت كن ، پشت نمود. پس از آن گفت به او: روى آور، روى نياورد. فرمود به او: سركشى كردى پس دور نمود او را.
پس از آن ، قرار داد از براى عقل هفتاد و پنج سرباز. چون جهل ديد آنچه را كه حق به او اكرام كرد عقل را و آنچه را عطا فرمود به او، کینه او را در دل گرفت .
پس جهل گفت :اى پروردگار! اين آفريده اى است مثل من ، آفريدى او را و تكريمش فرمودى و قوّ تش دادى و من ضدّ اويم و نيست براى من توانائى به او.
به من نيز عطا كن از سرباز، مثل آنچه به او عطا فرمودى .
فرمود: آرى . پس اگر بعد از اين گناه كردى . تو و لشکریانت را از رحمت خود خارج كنم . گفت : راضى شدم . پس ‍ عطا فرمود به او هفتاد و پنج سرباز.

 

و از آنچه از هفتاد و پنج سرباز ی که به عقل عطا فرمود:

 

 

 

الخير و هو وزير العقل ، و جعل ضدّه الشرّ و هو وزير الجهل

 

خیر، که او مشاور اصلی عقل است و قرار داد ضدّ او      ( در مقابل او ) شرّ را که مشاور اصلی جهل است .

 

 و الايمان و ضدُه الكفر،

 

ایمان و ضدُ آن کفر

 

 و التصديق و ضدُه الجحود،

 

حق پذیری صادقانه و ضدُ آن لجبازی و انکار حق

 

 و الرجاء و ضده القنوط،

 

امیدواری و ضد آن بی امیدی

 

 و العدل و ضده الجور،

 

عدالت و ضد آن ستمگری

 

 و الرضا و ضده السخط،

 

خوش بینی و ضد آن بد بینی

 

 و الشكر و ضده الكفران ،

 

شکرکزاری(تشکرکردن) و  ضد آن ناسپاسی (نمک نشناسی)

 

 و الطمع و ضده الياس ،

 

چشم داشت (به رزق الهی)و ضد آن یأس (از روزی دادن خداوند)

 

 و التوكل و ضده الحرص ،

 

توکل(به خداوند)و ضد آن حرص(شدّت داشتن در خواستن چیزهای دنیا)

 

  و الرافة و ضدها القسوة ،

 

نرم دلی و ضدّ آن سنگ دلی

 

 و الرحمة و ضدها الغضب ،

 

مهربانی و ضدّ آن خشمگینی(عصبانیّت)

 

  و العلم و ضده الجهل ،

 

علم(دانش)و ضدّ آن جهل(نادانی)

 

 و الفهم و ضده الحمق ،

 

فهم(زیرکی)و ضدّ آن حماقت(بی عقلی)

 

 و العفّة و ضدّها التهتّك ،

 

عفت(پارسایی)و ضدّ آن  پرده دری(هرزگی)

 

 و الزهد و ضده الرغبة ،

 

 زهد(با شدّت نخواستن دنیا)و ضدّ آن رغبه (دنیا پرستی)

 

و الرفق و ضده الخرق ،

 

رفاقت(سودرسانی و خوشخویی) و ضدّ آن بدخویی(و خشونت)

 

 و الرهبة و ضدها الجراة ،

 

ترس( احتیاط ) و ضدّ آن جسارت( بی باکی)

 

 و التواضع و ضده الكبر،

 

فروتنی و ضدّ آن تکبّر(خود بزرگنمایی)

 

 و التؤ دة و ضدها التسرع ،

 

آرامی (تدریجی عمل کردن) و ضدّ آن شتابزدگی

 

  و الحلم و ضده السفه ،

 

بلوغ(رشیدی و پختگی و بردباری) و ضدّ آن کود نی(بی شعوری و گستاخی)

 

 و الصمت و ضده الهذر،

 

سکوت(کم گویی) و ضدّ آن سخنهای بی ارزش گفتن(پرحرفی)

 

 و الاستسلام و ضده الاستكبار،

 

فرمان پذیری و ضدّ آن برتری طلبی (و سرکشی)

 

 و التسليم و ضده الشك ،

 

تسلیم (در برابر احکام الهی)و ضدّ آن ترد ید

 

و الصبر و ضده الجزع ،

 

صبوری(و حوصله) و ضدّ آن بی تابی

 

 و الصفح و ضده الانتقام ،

 

چشم پوشی(گذشت) و ضدّ آن انتقام (بازخواست)

 

 و الغنى و ضده الفقر،

 

بی نیازی(ثروتمندی) و ضدّ آن فقر(نداری و احتیاج)

 

 و التذكر و ضده السهو،

 

در یادداشتن و ضدّ آن از یاد بردن (بی توجّهی)

 

 و الحفظ و ضده النسيان ،

 

به حافظه سپردن و ضدّ آن فراموشکاری

 

  و التعطف و ضده القطيعة ،

 

پیوستن( و مهرورزی) و ضدّ آن بریدن (و بی علاقگی)

 

 و القنوع و ضده الحرص ،

 

قناعت و ضدّ آن حرص( بشدت خواستن)

 

 و المواساة و ضدها المنع ،

 

همراهی (و غمخوارِی) و ضدّ آن دریغ ( و باز داشتن از د یگران )

 

 و المودة و ضدها العداوة ،

 

دوست داشتن و ضدّ آن دشمنی کردن

 

 و الوفاء و ضده الغدر،

 

و فاداری و ضدّ آن پیمان شکنی( و خیانت)

 

 و الطاعة و ضدها المعصية ،

 

اطاعت (الهی) و ضدّ آن معصیت (سرکشی در برابر فرامین الهی)

 

 و الخضوع و ضده التطاول ،

 

خضوع و ضدّ آن گرد نکشی(گردن کلفتی)

 

 و السلامة و ضدها البلاء،

 

سلامتی(و امنیت) و ضدّ آن بیماری (و ناامنی و ماجرا جو یی)

 

 و الحب و ضده البغض ،

 

محبّت و ضدّ آن نفرت

 

 و الصدق و ضده الكذب ،

 

راستی و ضدّ آن دروغ

 

 و الحق و ضده الباطل ،

 

حقّ و ضدّ آن باطل

 

و الامانة و ضدها الخيانة ،

 

امانتداری و ضدّ آن خیانت

 

 و الاخلاص و ضده الشوب ،

 

اخلاص و ضدّ آن ناخالصی(در نیّت و عمل)

 

 و الشهامة و ضدها البلادة ،

 

شهامت(کارپردازی) و ضدّ آن در جازدن

 

<< و الفهم و ضده الغباوة ،>>

 

<< فهم(و درک صحیح) و ضدّ آن کودنی(بی خبری) >>

 

<< و المعرفة و ضدها الانكار،>>

 

<<شناخت و ضدّ آن  نا آشنایی >>

 

 و المداراة و ضدها المكاشفة ،

 

مدارا(و سیاستمدارانه عمل کردن) و ضدّ آن بی تدبیری و آشکارا عمل کردن

 

 و سلامة الغيب و ضدها المماكرة ،

 

یکروئی(و در غیاب دیگران سالم برخوردکردن) و ضدّ آن حیله گری پنهانی

 

 و الكتمان و ضده الافشاء،

 

راز نگهداری و ضدّ آن بر ملا کردن ( رازهای دیگران )

 

 و الصلاة و ضدها الاضاعة ،

 

نمازگزاری و ضدّ آن بی ارزش کردن نماز

 

 و الصوم و ضده الافطار،

 

روزه داری( و کم خوری) و ضدّ آن روزه خواری ( و شکمبارگی)

 

 و الجهاد و ضده النكول ،

 

جهاد(رزمندگی در راه خدا) و ضدّ آن ترک اقدام(در جهاد و نشستن)

 

 و الحج و ضده نبذ الميثاق ،

 

حجّ(خانه خدا) و ضدّ آن پیمان فکنی

 

 و صون الحديث و ضده النميمة ،

 

نگه داشتن سخنان(دیگران) و ضدّ آن سخن چینی

 

 و برّ الوالدين و ضده العقوق ،

 

نیکی به پدر و مادر و ضدّ آن دور شدن (از آنان و حق نشناسی)

 

 و الحقيقة و ضدها الرياء،

 

حقیقی بودن و ضدّ آن ریاکاری ( تظاهر )

 

 و المعروف و ضده المنكر،

 

معروف(پذیرفته شده ها و خوبیها) و ضدّ آن منکر( ناپذیرفتنی ها و بدیها)

 

 و الستر و ضده التبرج ،

 

پوشش و ضدّ آن تن آرایی و تن نمایی

 

 و التقية و ضدها الاذاعة ،

 

تقیّه(مخفی کاری ضروری از دشمن) و ضدّ آن راز پراکنی

 

 و الانصاف و ضده الحمية ،

 

انصاف (پذیرش حقوق دیگران) و ضدّ آن طرف گیری ( برخلاف حقّ)

 

 و التهيئة و ضدها البغى ،

 

توافق (با دیگران) و ضدّ آن تجاوز (به حقوق دیگران)

 

 و النظافة و ضدها القذر،

 

تمیزی و ضدّ آن کثیفی

 

 و الحياء و ضدها الخلع ،

 

شرم (و حیاء) و ضدّ آن پررویی(و دریدگی)

 

  و القصد و ضده العدوان ،

 

میانه روی و ضدّ آن تجاوز (از حدّ )

 

 و الراحة و ضدها التعب ،

 

آسایش و ضدّ آن به سختی افتادن

 

 و السهولة و ضدها العصوبة ،

 

 آسان گیری و ضدّ آن سخت گیری

 

و البركة و ضدها المحق ،

 

برکت(افزایش کیفی و کمّی روزی و نعمتها) و ضدّ آن در تنگی( و محاصره بی برکتی) قرار گرفتن

 

 << و العافية و ضدها البلاء،>>

 

<< بی دردسر بودن و ضدّ آن بلا (و مصیبت)>>

 

 و القوام و ضده المكاثره ،

 

سازمان و ضدّ آن درهم ریختگی

 

  و الحكمة و ضدها الهوى ،

 

حکمت(دانش مد بّرانه) و ضدّ آن هوس رانی (دلبخواهی عمل کردن)

 

و الوقار و ضده الخفة ،

 

وقار(سنگینی)و ضدّ آن سبکی(و جلفی)

 

 و السعادة و ضدها الشقاوة ،

 

خوشبختی و ضدّ آن بد بختی

 

 و التو به و ضدها الاصرار،

 

تو به ( بازگشت به خدا ) و ضد آن پافشاری( بر گناه و اشتباه)

 

 و الاستغفار و ضده الاغترار،

 

 آمرزش خواهی و ضدّ آن (خود را ) تبریه کردن (و خود را خوب دیدن)

 

و المحافظة و ضدها التهاون ،

 

محافظت(جدّی گرفتن) امور و ضدّ آن سبک (سرسری) گرفتن امور

 

 و الدعاء و ضده الاستنكاف ،

 

درخواست (از خدا) و ضدّ آن امتناع ورزیدن (از درخواست و دعاء)

 

 و النشاط و ضده الكسل ،

 

نشاط ( چالاکی) و ضدّ آن سستی ( و تنبلی )

 

 و الفرح و ضده الحزن ،

 

شادی و ضدّ آن غمگینی

 

 و الالفة و ضدها الفرقة ،

 

الفت (دیگران را به خود نزدیک کردت) و ضدّ آن جدایی (و کناره گیری )

 

 و السخاء و ضده البخل

 

بخشندگی و ضدّ آن بخل(از دیگران دریغ کردن)(4)

 

 و لا تجتمع هذه الخصال كلها من اجناد العقل ، الا فى نبى او وصى نبى او مؤ من امتحن الله قلبه للايمان و اما سائر ذلك من موالينا فان احدهم لا يخلو من ان يكون فيه بعض هذه الجنود حتى يستكمل و ينقى من جنود الجهل فعند ذلك يكون فى الدرجة العليا مع الانبياء و الاوصياء و انما يدرك ذلك بمعرفة العقل و جنوده و مجانبة الجهل و جنوده ، و فقنا الله و اياكم لطاعته و مرضاته.

 

و همه این خصلتهای از سربازان (و عوامل) عقل باهم (در فردی)جمع نمی شود،مگر در پیامبری یا وصی پیامبری یا مومنی که خداوند قلب (و شخصیت) او را به امتحان درآورده (و در عمل و فرآیند سختیها و زحمتها ساخته)  باشد، و اما سایرین: از دوستانی از ما (که همدیگر را دوست داریم)، هیچیک از آنها (نمیتواند)خالی باشد از اینکه (حد اقل) بخشی از این سربازان (عقل و علم) در او پدید بیاورد، تا اینکه آنها را بطور کامل بدست آورده، و پاک (و ریشه کن) نماید (از خود) سربازان (و عوامل) جهالت(بی اطلاعی و بی دانشی) را، پس در این هنگام در بالاترین درجه همراه پیامبران و اوصیاء قرار می گیرد، در حالیکه، تنها با شناخت عقل و سربازانش و دوری کردن از جهالت (بی خبری و بی علمی) و سربازانش، میتوان به این (درجه)رسید، و خداوند ما و شما را برای اطاعت و خوشنودیش موفق گرداند.

 

منابع:

 

1- قران کریم : بقره ، 164 -  انفال ، 22 – یونس ، 100 – یوسف ، 2 - رعد ، 4 - نحل ، 12 و 67 - حج ، 46 - موءمنون ،80 - نور،61- شعراء،28- عنکبوت،43-روم،24و28-جاثیه،5- حدید،17- ملک ۱۰ - و..................دهها ایه دیگر.

 

2- اصول کافی ، جلد 1 ، باب عقل و جهل ،ص 10 ، ابو جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی،۳۲۸ ه.ق ، ترجمه محمد باقر کمریی.

 

  - بحار الانوار،جلد 1، ابواب عقل و جهل ، ص 109 ، محمد باقر مجلسی، 1110،ه.ق.

 

  - مشکاه الانوار،ص 252،ابوالفضل علی بن حسن طبرسی،600،ه.ق.

 

  - المحاسن،جلد 1 ، ص196 ، احمد بن  محمد بن خالد برقی ، 274 ، ه.ق.

 

  - علل الشرایع ، جلد 1 ، ص113 ، شیخ صدوق، 381،ه.ق.

 

  - الخصال ، جلد 2 ، ص 588 ، شیخ صدوق.

 

3 - شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی(ره) ، موسسه تنطیم و نشر آثار امام

 

4- منجد الطلاب ، ترجمه محمد بندر ریگی

 

  - کتاب العین ، خلیل بن احمد مکی ، 175،ه.ق.

 

  - لسان العرب ، محمد بن مکرم ، 711 ، ه. ق.

 

  - مجمع البحرین ، فخرالدین طریحی ، 1087 ، ه.ق.

 

 

 

 

 

 

 

مهاجرت نخبگان

 

مهاجرت نخبگان¹

 

مهندس بهزاد کاوسی*

پدیده مهاجرت نخبگان مدتهاست که در کشورهای در حال توسعه به عنوان یک معضل بزرگ مطرح بوده و اقدامات صورت گرفته در این کشورها تا کنون رافع نگرانیهای سیاستگذاران این کشورها نبوده است .این پدیده که از آن به عنوان فرار مغزها² یاد می کنند موجب می گردد که یک کشور پس از تربیت و صرف هزینه و پتانسیل زیاد ، افراد توانمند و خلاق خود را تقدیم کشورهایی نماید که به جهت دارا بودن جذابیتهای خاص خود محیطی به ظاهر مناسبتر را جهت کار و زندگی فراهم نموده اند . کشورهای پیشرفته جهان همواره با آغوشی باز پذیرای نخبگان و تیزهوشان کشورهای دیگر بوده و در جذب این نیروها عمدتاً از هیچ تلاشی فروگذار نمی کنند .در این نوشته سعی براین نخواهد بود که این پدیده در کشور عزیزمان بزرگنمایی شده و منحصر به کشور ما نشان داده شود ، چرا که مهاجرت و به ویژه مهاجرت نخبگان یک پدیده جهانی بوده و منحصر به کشور ما نیست . ذکر آمار و ارقام این مرقومه ( که با افسوس از آنها یاد می شود ) بیشتر به جهت توجه دادن و به خود آمدن است . یقیناً ایران با تمدنی دیرین و برخوردار از موهبت الهی ، یکی از کشورهایی است که بنا به اذعان همگان ، مردم آن از هوش و استعداد وافری برخوردارند و به جهت برخورداری از این توانمندی خدادادی همواره در تمام اعصار تاریخ استوار و سرافراز باقی مانده و خواهد ماند . پدیده مهاجرت از دیرباز در میان اقوام و تمدنهای مختلف وجود داشته و انواع مهاجرتهای انفرادی یا گروهی ، در فواصل دور و نزدیک در طول تاریخ ، بسیار اتفاق افتاده است .مسئله مهاجرت نخبگان نیز ، پدیده تازه ای نبوده و در تمام طول تاریخ ، جابجایی نخبگان از جامعه ای به جامعه دیگر کم و بیش وجود داشته است . در زمانهای گذشته مهاجرت نخبگان تا  حدود زیادی تابع عرضه و تقاضا بوده و شمار نخبگانی هم که مایل به مهاجرت از موطن خود بودند ، اندک بود . ( به لحاظ فقدان وسایل ارتباط جمعی به وسعت کنونی ، وسایل حمل و نقل با سرعت و سهولت فعلی و نهایتاً ترس از ناشناخته ها ) . بنابراین مهاجرت نخبگان در گذشته هرگز به عنوان یک معضل اجتماعی مطرح نبود ، اما امروزه وضعیت به کلی متفاوت است و این امر به صورت یک معضل و بحران خودنمایی می کند .آنچه که امروزه ، مسئله مهاجرت نخبگان را از مسئله مهاجرت به طور عام متمایز می کند این است که نخبگان قادرند علم و فناوری و صنعت جدید و به تبع آن فرصتهای شغلی جدید برای جامعه خویش ایجاد کنند . به عبارت دیگر ، به ازاء هر متخصص که مهاجرت می کند ، یک پروژه تحقیقاتی ، یک ابتکار و یک نوآوری بالقوه از دست می رود و در اختیار دیگران قرار می گیرد . نکته بارز دیگر اینکه هزینه زیادی برای تربیت نیروهای متخصص صرف می شود و از دست دادن این نیروها به منزله از دست دادن میلیاردها دلاری است که سالها در زمینه انباشت سرمایه انسانی و دانش هزینه شده است .

در مهاجرت نخبگان ، تنها مسئله خروج تعدادی نخبه در مقاطع زمانی مختلف مطرح نیست ، بلکه وقتی نخبه     ( فرد باهوش ) برای همیشه مهاجرت می کند ، ژنهای باهوشی را نیز با خود خارج می کند و باعث می گردد که تداوم نسل این افراد باهوش در مکان دیگری به جز کشور خودشان تحقق یابد . یقیناً صفاتی همچون باهوشی ، قد بلند بودن ، قوی بودن و ... هر کدام از جمله صفات ژنتیکی هستند که از طریق ژن به نسلهای بعدی انتقال می یابند . به عبارت دیگر مسئله مهمتر از زیانهای اقتصادی ناشی از خروج نخبگان ، خروج ژنهای باهوشی است که این امر قابل جبران نیست .متاسفانه کشور ما هم یکی از کشورهایی است که با معضل مهاجرت نخبگان رو به روست ، اما به هیچ عنوان نباید اینگونه القاء شود که کسانی که در کشور مانده اند نخبه نیستند . طرح چنین تفکری در واقع اهانت بزرگی به خیل عظیم افراد فرزانه و فرهیخته ای است که بسیاری از سختیها و مشقات را به جان خریده اند و در دشوارترین شرایط ( حتی جنگ تحمیلی ) از فکر خدمت به سرزمین خود غفلت نورزیده اند و حتی از آن پاسداری هم     کرده اند ، کما اینکه صرف مهاجرت همه کسانی که از کشور خارج شده اند دلیلی بر نخبه بودن آنها نخواهد بود .توجه بیش از حد به مهاجرات و فراموش کردن در کشور مانده ها بزرگنمایی موفقیت مهاجران و بی اعتنایی به توانمندیها و استعدادهای بی حساب در کشور مانده ها خواهد بود . اما به هر حال آمارهای موجود در مورد مهاجرت نخبگان از کشور ما ( که در پی خواهد آمد ) نگران کننده است و هر چقدر اقدامات اساسی و ریشه ای برای کاهش این آمار صورت گیرد یقیناً رشد و پویایی در تمام عرصه های علمی کشور را متعاقب خود خواهد داشت .

 اصطلاح فرار مغزها را نخستین بار انگلیسی ها به کار بردند . فرار مغزها ریشه در روابط تاریخی آمریکا و انگلستان داشت و بیانگر انگیزه مهندسین و پزشکان انگلیسی برای مهاجرت به آمریکا با هدف کسب درآمد بیشتر و دستیابی به محیط کار مناسب تر در کشور مقصد بوده است . نویسندگان مصری از این واژه با اصطلاح دزدی مغزها نام می برند .به هر صورت از زمانی که در دهه 1960 مبحث فرار مغزها مطرح شد هیچکس تصور نمی نمود که این پدیده به یک معضل بزرگ تبدیل شده و مهاجرت افراد نخبه و باهوش از کشورهای در حال توسعه به کشورهای توسعه یافته به سیلی خروشان تبدیل شود .همانگونه که ذکر شد همه افرادی که به کشورهای توسعه یافته مهاجرت می کنند لزوماً نخبه نیستند ، شاید لازم باشد در این بین تعریف دقیقی از نخبه ارایه شود . بنا به تعریف شورای عالی انقلاب فرهنگی فرد نخبه چنین تعریفی دارد :

(( نخبه فردی است باهوش ، خلاق ، مستعد ، کارآفرین و با نبوغ فکری که با فعالیت ذهنی خود در ایجاد نوآوری به رشد و توسعه کشور ، سرعت ببخشد . نخبگان می توانند امور را بهتر انجام داده و قدمهای موثری در رفع مشکلات محیط و جامعه و کشور خود بردارند . ))با چنین مشخصاتی از نخبه ، اگر آنهایی که از کشور می روند واجد چنین مشخصاتی باشند ، آیا نباید افسوس خورد ؟ آیا چنین مهاجرتهایی به معنی غنی تر شدن ذخیره ژنهای هوشمند کشورهای مهاجر پذیر و فقیرتر شدن ذخیره  ژنهای هوشمند کشورهای مهاجر فرست نیست ؟ نکته مهمی که در این بین مطرح می شود این است که باید توجه داشت نیروی انسانی ، یکی از اساسی ترین شاخصهای توسعه یافتگی کشورها محسوب می شود و لذا نباید این مبحث تنها معطوف به مهاجرت مغزها گردد . در واقع می بایست در کلان قضیه توجه ویژه ای نیز به مهاجرت دستها صورت پذیرد .مهاجرت دستها یعنی کسانی که توانمندیها و مهارتهای دستی دارند و از دست دادن آنها نیز به اندازه مهاجرت مغزها نگران کننده است . برای ادامه بحث نگاهی گذرا خواهیم داشت به آمارها و ارقام مرتبط با مهاجرت نخبگان . اما در این خصوص ذکر چند نکته ضروریست :

1- بسیاری از این آمارها صرفاً نقل قول از منابع خارجی و سازمانهای بین المللی هستند . به عبارت دیگر هیچ منبع موثقی در کشور وجود ندارد که با استناد به آن بتوان آمارهای دقیقی از مهاجرت نخبگان به دست آورد .

2- خود سازمان ملل هم اعلام کرده است که از نظر این سازمان در دنیا ، حتی برای نمونه یک کشور هم وجود ندارد که بتواند آمار صحیح و جامعی در زمینه مهاجرت اتباعش ارایه دهد . با این تفاسیر ، اکنون نگاهی خواهیم داشت به آمارهای ارایه شده در مورد مهاجرت نخبگان کشورمان و دیگر کشورها :

 - بانک جهانی در تازه ترین گزارش خود با عنوان مهاجرت بین المللی و فرار مغزها تعداد افرادی را که از ایران خارج می شوند ، بالغ بر 300 هزار نفر در سال عنوان کرده است . در این گزارش آمده است که 58 در صد کل ایرانیهای مهاجر ( معادل 170 هزار نفر ) را افراد تحصیلکرده که برای ادامه تحصیلات و یا جستجوی شرایط بهتر زندگی خود به خارج مهاجرت می کنند ، تشکیل می دهند . آمریکا ، کانادا و اتحادیه اروپا به عنوان مراکز مهم جذب مهاجران ایرانی اعلام شده است  . بر اساس گزارش صندوق بین المللی پول ، ایران از نظر فرار  مغزها در بین 91 کشور در حال توسعه جهان ، مقام اول را داراست . بر اساس این گزارش سالانه بین 150 تا 180 هزار نفر تحصیلکرده از ایران خارج می شوند .

دیگر آمارهای مندرج در نوشته ها ، سایتهای اینترنتی و مطبوعات مبین نتایج زیر است :

-        آمار ایرانیان خارج از کشور از رقم 3 میلیون شروع و تا پنج میلیون نفر تخمین زده می شود .

- از 3 میلیون مهاجر ایرانی به ترتیب 1/2 میلیون نفر در آمریکا ، 200 هزار نفر در کانادا ، 180 هزار نفر در انگلیس ، 110 هزار نفر در آلمان ، 100 هزار نفر در فرانسه ، 90 هزار نفر در سوئد ، 70 هزار نفر در استرالیا و بقیه در سایر کشورها ساکن هستند .

- ایرانیان اسکان یافته در کشورهای اروپایی بین 200 تا 400 هزار نفرند که بسیاری از آنها در گذشته دانشجو بوده اند که دیگر به ایران باز نگشته اند .

- گفته می شود که 92 درصد جوانان ایرانی که در المپیادها مقامهای اول تا سوم را کسب کرده اند به دعوت دانشگاههای خارجی از کشور خارج شده اند .  

- بر اساس برآوردهای موجود ( سازمان نخبگان ایران ) حدود نیم میلیون متخصص ایرانی در خارج از کشور به سر می برند .

- در حال حاضر 1836 نفر عضو هیئت علمی تمام وقت و رسمی ایرانی در دانشگاههای آمریکا هستند که با احتساب اعضاء هیات علمی پاره وقت و غیر رسمی این تعداد به 5 هزار نفر می رسد .

- گفته می شود که در سال 1383 در آمد نفت 12 میلیارد دلار بوده و در همین سال زیان کشور از مهاجرت نخبگان 38 میلیارد دلار برآورد شده است . 

- بنابر آمار وزارت کار کانادا در سال 1381 دولت این کشور بالغ بر 40 میلیون دلار از بابت مهاجرت ایرانیان متنفع شده است .

 - بررسیها در خصوص مهاجران سرمایه گذار نشان می دهد که ایران رتبه پنجم در بین کشورهای      مهاجر فرست به کانادا را داراست . کشورهای کره و تایوان در ردیفهای اول و دوم قرار دارند .

- بر اساس آمارهای ارایه شده یک چهارم جمعیت دبی را ایرانیان تشکیل می دهند و حدود 4650  شرکت ایرانی سرمایه گذار که 45% از نرخ تشکیل سرمایه ثابت دوبی است ، در این کشور فعالیت دارند و نزدیک به

3000دانشجوی ایرانی در امارات تحصیل می کنند که هزینه سالانه آنها بالغ بر 60 تا 70 میلیون دلار است .

– مجموع ثروت ایرانیان مقیم خارج ، حدود 1300 میلیارد دلار تخمین زده می شود که این رقم معادل 20 سال صدور کالاهای نفتی و غیر نفتی ایران است ( سازمان نخبگان ایران ) .

-        گفته می شود که 46 درصد از مهاجران ایرانی مقیم آمریکا لیسانس و بالاتر هستند که میانگین درآمد آنها در آمریکا 55 هزار دلار در سال است در حالی که میانگین درآمد برای یک آمریکایی 35 هزار دلار در سال می باشد .

-        گفته می شود که سالانه حدود 1 تا 2 میلیارد دلار توسط نیروی کار مهاجر به ایران بازگردانده می شود .

-        در سال 1385 ، هفت میلیارد تومان از محل فروش وثیقه دانشجویان بورسیه ای که پس از تحصیل به کشور برنگشته اند به خزانه واریز شده است . بدهی این دانشجویان بین 10 تا 100 میلیون تومان بوده است .

و بسیاری دیگر از این نوع آمارها ...

همانگونه که پیشتر اشاره شد مهاجرت به طور عام و مهاجرت نخبگان به طور خاص منحصر به کشور ما نیست . بر اساس گزارش سازمان بین المللی مهاجرت (IMO )³ در سال 2000 میلادی ، 175 میلیون نفر در خارج از کشور زادگاه خود می زیسته اند و این در حالی است که در سال 1960 این میزان ، تنها 76 میلیون نفر بوده است که حاکی از رشد جمعیت مهاجر در جهان است . تعداد مهاجران بین المللی اکنون 190 تا 200 میلیون نفر تخمین زده می شود . قاره آفریقا در حال حاضر بالاترین میزان مهاجرت و فرار مغزها را در جهان داراست .بر اساس مطالعات IMO ، آفریقا از سال 1990 سالانه 20 هزار نفر از نیروهای متخصص خود را در اثر مهاجرت از دست می دهد و تحقیقات بانک جهانی نشان می دهد که سالانه 70 هزار نفر نیروی متخصص و کارشناس آفریقایی این قاره را برای یافتن کار در کشورهای توسعه یافته ، ترک می کنند . در سمیناری که تحت عنوان ( توسعه پایدار ) در شش سال 2006 در الجزایر برگزار شد ، انجمن اقتصاد دانان الجزایر اعلام کرد که در فاصله سالهای 1992 لغایت 1996 بیش از 40 هزار پژوهشگر و 99 هزار سرمایه گذار از این کشور به اروپا مهاجرت کرده اند . در زامبیا برای اینکه 50 پزشک در بخش خدمات بهداشتی فعالیت کنند ، 600 پزشک تربیت شده اند یعنی 550 نفر آنها مهاجرت می کنند .کشور گرانادا مجبور است برای نگهداری یک پزشک در کشور ، 22 پزشک تربیت کند . طبق برآوردهای به عمل آمده ، تربیت 600 پزشک آفریقای جنوبی که به طور رسمی برای مهاجرت به نیوزیلند ثبت نام      نموده اند رقمی حدود 37 میلیون دلار برای مالیات دهندگان این کشور هزینه در برداشته است که این کشور به زحمت قادر به جبران آن خواهد بود .و بالاخره اینکه ، فقط بین سالهای 1961 تا 1983 حداقل 700 هزار دانشمند ، مهندس ، پزشک و سایر متخصصین از کشورهای در حال توسعه به آمریکا ، کانادا ، انگلیس و دیگر کشورهای توسعه یافته مهاجرت کرده اند و بدیهی است که این رقم اکنون (2008 ) چند برابر شده است .صرفنظر از منابع این آمارها و حتی با فرض اغراق آمیز بودن آنها ، شواهد موجود ، حاکی از آن است که کشور ما جزو کشورهای مهاجرت فرستی است که در بین مهاجران آن بیشترین افراد تحصیلکرده وجود دارند و پدیده مهاجرت نخبگان آن هم در سطح گسترده و بحرانی آن قطعی و مسلم است .در پایان ذکر این نکته ضروریست که به لحاظ ماهیت اجتماعی پدیده مهاجرت ، مبارزه مکانیکی با آن      امکان پذیر نیست و باید راهکارهای مناسبی برای کاهش این معضل پیدا کرد . باید تدابیری اندیشید که بدون اتکاء به مبارزه مکانیکی و با بردباری و ایجاد شرایط مناسب زندگی و کاری برای نخبگان موجود در داخل و جذب نخبگان هجرت کرده و یا گردش مغزها ، این روند ناخوشایند را که صرفنظر از زیانهای اقتصادی آن به غرور ملی ما لطمه می زند ، مهار کنیم .

--------------------------------------

1- Elites Migration           

2- Brain Drain           

3- International Migration organization      

                                                                                                                                                                                                                                               

منبع : کتاب انجمن تخصصی مراکز تحقیق و توسعه صنایع و معادن

*- مدیر کارخانه آهنگری نوین