بررسی مفهوم جرم زدایی

بررسی مفهوم جرم زدایی
علی نظری*
مقدمه
اندیشه محدود کردن دامنه مداخله قوانین کیفری از زمانهای قدیم و در مکاتب مختلف مطرح بوده است زمانیکه رفتارهای جرم انگاری در قوانین رو به افزایش گذاشت و خطر بروز تورم کیفری مطرح شد در چارچوب سیاست جنایی نوین به توزیع بار نظام کیفری در میان نظامهای دیگر حقوقی مثل حقوق اداری ،حقوق ،انتظامی و ... پرداختند. همانطور که اکثر جرم شناسان معتقدند با مرتکبین جرائم کوچک و کم اهمیت که نظم عمومی را چندان متاثر نمی کنند نباید بعنوان یک مجرم رفتار کرد .
بسیاری از مقررات در زمینه های اقتصادی ، مالیاتی ،اداری، بهداشتی و غیره وجود دارد که لازم نیست دارای وصف کیفری باشند و باید نظام کیفری اصلاح و دایره ممنوعیتها بیشتر محدود شود.
در ایران بخصوص بعد از پیروزی انقلاب هر سازمان و دستگاه دولتی برای رفع مشکل خود با تصویب لوایح در مجلس ، جرم انگاری و انگ زنی را گسترش داد تا آنجا که بسیاری از تخلفاتی که در گذشته فقط جنبه حقوقی و مدنی داشت وصف مجرمانه گرفت و تامین منافع و مقاصد تشکیلات دستگاههای اجرایی فدای عدالت و احقاق حقوق عامه شد.
برای بیشتر جرائم نیز مجازات زندان در نظر گرفته شده در صورتیکه اولا در زندان نمی توانیم یا نمی توان افراد را اصلاح و تربیت کرد و اصولاًً زندان در تربیت تاثیر چندانی ندارد زیرا فرد زندانی، پلیس و دستگاه قضایی و حکومت را در مقابل خود یا دشمن خود می داند و تاوقتی زندانی این برداشت را از آنان دارد بهترین و منطقی ترین سخنان روی او تاثیر ندارد .
ثانیاًً تراکم زندانیان و بالا بودن نرخ جمعیت کیفری ، جامعه را با بحران روبرو می کند . این مشکلات لزوم توجه به جرم زدایی را بیشتر می کند.
اینکه بعضی معتقدند با اجبار می توان ارزشهای اخلاقی را بر مردم تحمیل کرد در اشتباهند.
اگر ارزشی را همه مردم قبول دارند لکن بخاطر منافع شخصی یا مسایل دیگر آنرا رعایت نمی کنند می توان این ارزش را نهادینه کرد. اما ارزشی که فقط عده کمی قبول دارند نمی توان با اجبار به مردم قبولاند بلکه باید با ور و فرهنگ مردم را تغییر داد . سعی در قانونی کردن اخلاقیات و تحمیل رعایت تقوا و اخلاق بوسیله تعیین مجازات و جرم دانستن هر عمل غیر اخلاقی عمل اشتباهی است که صورت گرفته است نباید برای جلوگیری از رفتن مردم به جهنم از حقوق جزا استفاده کرد.
لازم است چند نکته متذکر شوم اولاًً بی تفاوتی دولت ( به معنی عام) نسبت به اخلاق نیز صحیح نیست و باید اخلاق موردحمایت دولت قرار گیرد ولی اخلاق فردی و آنچه به خلوت زندگی مردم مربوط می شود نباید مورد مداقّه و تعرّض قرارگیرد ،ثانیاًًحمایت دولت از اخلاق به معنی حمایت کیفری نیست بلکه دولت باید با راهکارها و روشهای اصولی مردم را به رعایت اخلاق و تقوا تشویق کند . ثالثا مردم باید بدانند که دولت نمی تواند به تنهایی از ارزشهای اخلاقی صیانت نماید و خود باید پاسدار ارزشهای اخلاقی باشند و اینکار را به دولت واگذار نکنند و نقش دولت نقش حمایتی است . با توجه به مسائل مطروحه هیچ رفتاری نباید جرم محسوب شود مگر اینکه نمایانگر یک تهدید جدی اجتماعی باشد و نتوان با ابزار دیگر قانونی و اجتماعی با آن برخورد کرد و باوقوع آن عمل بالفعل یا بالقوه بطور قابل توجهی به جامعه آسیب برساند یا حداقل با حقوق اساسی دیگران در تضاد باشد
حقوق جزا باید آخرین راه حل باشد و باید زمانی به ضمانت اجراهای کیفری متوسل شد که دیگر ضمانتها و کنترلهای اجتماعی ناکافی باشد و در غالب تخلفات اداری، مدنی ، انتظامی و ... نتوان با آن برخورد نمود خلاصه اینکه برای جرم دانستن یک عمل باید چند ویژگی در نظر گرفت:
1- اینکه یک وفاق اجتماعی وسیع برای محکوم کردن عمل یا اجماع عقلی بین علما وجود داشته باشد و اگر این اجماع وجود نداشت با فرهنگ سازی بوجود آید.
2-ابزارهای دیگر برای جلوگیری از وقوع آن ، کارایی لازم را نداشته باشد.
3-ضمانت اجراهای کیفری کارایی لازم را برای کنترل داشته باشد .
4- مجازات و اقدامات اجرایی نباید ارزشهای دیگر را خدشه دار کند مثلاًً .برای کشف تجهیزات دریافت از ماهواره نباید حریم خصوصی افراد مورد تعرض قرار گیرد.
تعریف جرم زدایی و مفاهیم آن:
جرم زدایی در معنای دقیق کلمه یعنی ((زدودن برچسب و عنوان مجرمانه از یک عمل یا رفتار))
در کتاب گزارش جرم زدایی اروپا که مرکز مطالعات توسعه قضایی قوه قضائیه آن را ترجمه کرده است.
جرم زدایی فرایندی است که به موجب آن صلاحیت نظام کیفری برای اعمال ضمانت اجرا در مقابل عمل مجرمانه سلب می شود .
به عبارت دیگر در صورت ارتکاب عمل مجرمانه نظام کیفری ضمانت اجرایی در مقابل آن اعمال نمی کند، اینکار یا بوسیله وضع قانون جدید است، یا بوسیله تفسیر جدیدی از قانون، خصوصیت جرم بودن عمل به قوت خود باقی است، اما راه مبارزه با آن تغییر می یابد، مانند نظارت الکترونیکی و بازداشت در منزل. خلاصه و نتیجه اینکه :
جرم زدایی در ساده ترین تعریف زدودن عنوان مجرمانه از یک رفتار است که با توجه به تراکم کار در دادگستری – کمبود نیرو – کمبود امکانات –عدم تغییر قوانین با شرایط و مقتضیات زمان – تراکم زندانی- کمبود زندان و بالا بودن نرخ جمعیت کیفری ، تاثیر منفی برخورد با مردم بعنوان اینکه رفتار نامطلوب داشته اند و اثرات نامطلوب برچسب زنی ، جرم زدایی را یک امر اجباری در ایران کرده است که با رعایت و در نظر گرفتن فرهنگ و ارزشهای مورد قبول مردم و با کار فرهنگی و آماده کردن مردم ، نسبت به زدودن عناوین مجرمانه اقدام نمود و با بکارگیری راهها و روشهای دیگر مردم را به رعایت اخلاق و تقوا تشویق کرد و از راهکارهای دیگر برای جلوگیری از ارتکاب رفتارهای نامطلوب استفاده برد و به ضمانت اجراهای دیگر در غالب ضمانتهای اجرایی اداری، مدنی انضباطی انتظامی بهداشتی و...
روی آورد یا از طریق کیفر زدایی و تخفیف و یا قضا زدایی و کمک گیری از دیگر دستگاهها جهت حل مشکل یا برخورد با متخلف استفاده نمود و معتقدم در تعزیرات و سایر قوانین بجز حدود و قصاص و دیات کاملاًً اسلام دست ما را برای جرم زدایی باز گذاشته است و با توجه به اینکه 90% جرایم جرایمی است که در تعزیرات پیش بینی شده است جرم زدایی بسیار موثر و تاثیر گذار است .
*- کارشناس ارشد ، حقوق جزا